Þverfaglegt samstarf með áherslu á loftslagsmál og nýsköpun

Í Norræna Ráðherraráðinu fyrir atvinnu- orku- og byggðamál (MR-NER) verður á formennskuári lögð áhersla á þverfaglegt samstarf milli stjórnvalda, stofnana og atvinnulífs á Norðurlöndum. Aukið samstarf á breiðum grundvelli mun stuðla enn frekar að nýsköpun á öllum sviðum atvinnulífsins.

Stuðningur við nýsköpun í heild sinni og samvinna á sviði hágæðarannsókna er forsenda árangurs í alþjóðlegu samhengi og grunnurinn að áframhaldandi forystuhlutverki Norðurlandanna í hnattvæddum heimi. Mikilvægt er að nýta krafta norrænu stofnananna Norræna orkurannsókna, Norrænu nýsköpunarmiðstöðvarinnar og Norrænu stofnunarinnar um byggðaþróun í þessari viðleitni. Afnám landamærahindrana á sem flestum sviðum atvinnulífs er mikilvægur þáttur í að efla samstarf landanna.

Loftslagsbreytingar eru staðreynd og nú þegar upplifa Norðurlandabúar breytingar á náttúrunni sem gera nýjar og breyttar kröfur til allra málaflokka, ekki síst þeirra sem heyra undir MR-NER. Norðurlöndin eru leiðandi og virk í alþjóðlegu samstarfi og ætla að halda því áfram m.a. á sviði loftslagsmála og nýsköpunar í atvinnumálum.

Orkumál skipa mikilvægan sess í samstarfi Norðurlandanna, enda hafa orkumál orðið æ mikilvægari á alþjóðlegum vettvangi undanfarin ár. Samstarfið gerir norrænu þjóðunum auðveldara fyrir að gera sig gildandi í alþjóðasamfélaginu og kynna þá sérstöðu sem þær í sameiningu geta státað af á sviði endurnýjanlegrar orku og innleiðingu nýrra orkulausna sem draga úr notkun jarðefnaeldsneytis.

Byggðamál eru Norðurlöndunum hugleikin. Á sviði byggðamála verður lögð áhersla á að unnið verði eftir þeim hugmyndum sem settar eru fram í samstarfsáætlun um byggðamál 2009 – 2012. Þá verður sérstök áhersla lögð á að skoða áhrif háskóla og menntunar á byggðaþróun.

Stefna í atvinnumálum á tímum loftslagsbreytinga
Loftslagsbreytingar eru staðreynd og þær gera nýjar og breyttar kröfur til þeirra sem móta stefnu í atvinnumálum á Norðurlöndum, þar sem rík hefð er fyrir nýtingu náttúruauðlinda en í framtíðinni má reikna með breyttum nýtingarmöguleikum sem bæði hafa jákvæð og neikvæð áhrif.  Gamlar atvinnugreinar munu hverfa og nýjar koma í staðinn. Til að bregðast við þessu og afleiddum breytingum m.a. vegna alþjóðlegra skuldbindinga og breyttra markaðsaðstæðna er nauðsynlegt að horfa heildstætt á atvinnumál í víðu samhengi. Öflugra samstarf milli atvinnumálaráðuneyta og annarra fagráðuneyta er forsenda árangursríkrar þróunar og nýsköpunar í atvinnumálum á Norðurlöndum.

Loftslagsbreytingar virða engin landamæri og gera þannig samvinnu ríkja nauðsynlega. Norðurlöndin eiga þessa vegna að huga sérstaklega að því  að auka samvinnu með nágrönnum sínum bæði í austri og vestri

Nýsköpun
Almennt er viðurkennt að nýsköpun og frumkvöðlastarf séu meðal allra mikilvægustu þátta í nútímasamfélögum. Þeir tryggi hagvöxt og samkeppnishæfni í  hnattvæddum heimi óháð því hvaða atvinnugrein á í hlut og hvort sem um opinbera starfsemi eða einkaframtak er að ræða. Ýmsir þættir s.s. alþjóðleg samkeppni, aðgengi að nýjum mörkuðum og loftslagsbreytingar hafa áhrif á nýsköpun og þróun atvinnulífs. Norðurlöndin þurfa því sífellt að meta sína stefnu í  málefnum nýsköpunar í takt við nýja tíma og hvernig best megi efla hana. Það er forsenda þess að tryggja megi samkeppnishæft atvinnulíf og jákvæða samfélagsþróun. 

Norðurlöndin leggja áherslu á að sjálfbærni sé sjálfsagður þáttur í samkeppnishæfni Norðurlanda. Samvinna þeirra sem fara með umhverfismál, nýsköpun og atvinnumál mun tryggja Norðurlöndum forystu. 

Skapandi greinar styrkja samkeppnishæfni
Menning skiptir sífellt meira máli í þekkingariðnaðinum og hinar skapandi greinar hafa veruleg áhrif á efnahagslegan vöxt og horfur. Með því að styrkja þennan iðnað geta Norðurlönd skapað sér alþjóðlegt forskot sem kraftmikil, skapandi og leiðandi.

Þjónusta án landamærahindrana
Þjónustugeirinn á Norðurlöndunum og innan Evrópusambandsins stendur fyrir um 70% af störfum en einungis 20% af viðskiptum á sama svæði. Þjónustugeirinn er mjög fjölbreyttur og hefur mikla vaxtarmöguleika. Á sama tíma eru margar hindranir í veginum fyrir því að veita þjónustu milli landa. Samstaða og virk þátttaka norðurlandanna við innleiðingu á þjónustutilskipun ESB er mikilvæg til að tryggja samkeppnishæfni og uppbyggingu norræna þjónustugeirans.

Ferðaþjónusta
Ferðaþjónusta hefur vaxandi áhrif á efnahag Norðurlandanna og á afskekktum og dreifbýlum svæðum hefur staða þessarar atvinnugreinar mikil áhrif á þróun samfélagsins. Með því að styrkja þennan iðnað m.a. náttúrutengda- og menningartengda ferðamennsku er stuðlað að aukinni samkeppnishæfni Norðurlanda sem einstaks viðkomustaðar ferðamanna. Mikilvægt er að stuðla að því að gæði og fagmennska séu tryggð samhliða eflingu greinarinnar.

Endurnýjanleg orka og ný orkutækni - svar við loftslagsvanda
Norræna orkusamstarfið er unnið í samræmi við núgildandi samstarfsáætlunum fyrir tímabilið 2006-2009. Í henni eru settir fram þrír yfirflokkar sem samstarfið byggir á: Orkumarkaðir, sjálfbær orkukerfi og alþjóðlegt samstarf. Allir þessir þættir eru mjög mikilvægir í norrænu orkusamstarfi og verður áfram unnið að þeim.

Undanfarin misseri hafa orkumál leikið stórt hlutverk í alþjóðlegu samhengi. Norðurlöndin hafa verið í forystu hvað varðar notkun á endurnýjanlegri orku, hvert á sínu sviði. Tryggja verður að þau haldi þessari forystu áfram og gera hana sýnilega á alþjóðlegum vettvangi.  Til að ná því markmiði munu Norðurlöndin taka virkan þátt í evrópsku og alþjóðlegu orkusamstarfi  og þannig gera sig gildandi í ákvarðanatöku um orkumál á evrópskum vettvangi sem og alþjóðlegum.

Á formennskuári sínu mun Ísland leggja sérstaka áherslu á endurnýjanlega orku og nýja orkutækni sem stuðlar að sjálfbærri orkuframleiðslu og samdrætti í útblæstri gróðurhúsalofttegunda.

Samþykkt forsætisráðherranna um viðbrögð við hnattvæðingunni mun hafa mikil áhrif á orkusamstarfið, en í henni er lögð áhersla á samþættingu loftslagsmála, orkumála og umhverfismála.

Danir verða gestgjafar loftslagsfundar Sameinuðuð þjóðanna (COP-15) í Kaupmannahöfn í árslok 2009 og fram að þeim tíma verður mikil áhersla lögð á allt er viðkemur loftslagsmálum. Fram að fundinum verður unnið  með umhverfisgeiranum að tillögum til ráðamanna til úrlausnar þeim vanda sem heimsbyggðin stendur frammi fyrir vegna hækkandi hitastigs jarðar. Á þeim vettvangi verður einnig unnið að því að koma á framfæri nýjum norrænum orkulausnum og tækninýjungum á sviði orku- og loftslagsmála.

Ný orkutækni
Stuðningur við nýja orkutækni og orkulausnir, þar sem sérstök áhersla er lögð á aukna orkunýtni og framleiðslu og notkun endurnýjanlegrar orku er stórt verkefni sem þjóðir heims standa frammi fyrir og ljóst að talsvert þarf til svo sett markmið náist. Í þeim verkefnum sem sett verða á laggirnar á íslensku formennskuári verður tekið mið af þessum áskorunum. Sérstök áhersla verður lögð á orkunotkun í samgöngum bæði á landi og sjó. Einnig verður horft til orkunotkunar við fiskveiðar og sjóflutninga. Þrátt fyrir þá staðreynd að orkumál samgangna heyri víða undir önnur ráðuneyti en ráðuneyti orkumála er orkunotkun í þessum geira gífurlega mikilvæg þegar rætt er um orkunotkun almennt.

Vestur-Norðurlönd
Starf vinnuhópsins um orkunotkun strjálbýlla svæða (TBO) verður eflt á árinu.  Meðal annars verður lögð áhersla á að halda áfram uppbyggingu tengslanets við þjóðirnar við norðanvert Atlantshaf, þ.m.t. austurströnd Kanada og Skotland.

Ný starfsáætlun um norrænt orkusamstarf
Núgildandi starfsáætlun fyrir norræna orkusamstarfið gildir út árið 2009. Á formennskuári Íslands verður undirbúin ný samstarfsáætlun fyrir árin 2010-2013 sem skal vera tilbúin fyrir ráðherrafund NER árið 2009.

Ný samstarfsáætlun í byggðamálum
Ný samstarfsáætlun í byggðamálum sem nær til áranna 2009 – 2012 tekur gildi 1. janúar 2009 eða á sama tíma og Ísland tekur við formennsku í Norrænu ráðherranefndinni. Ísland telur mikilvægt að þegar verði farið að vinna eftir þeim hugmyndum sem fram eru settar í samstarfsáætluninni.

Hlutverk háskóla í byggðaþróun
Háskólar gegna mikilvægu hlutverki í byggðaþróun á Norðurlöndum vegna vaxandi þýðingar þekkingarsamfélagsins fyrir alþjóðavæðingu hagkerfa. Háskólar geta skapað sérstök færi fyrir svæðisbundna þróun utan við áhrifasvæði stórborga og þá er einkum horft til framboðs þeirra á störfum fyrir háskólamenntað fólk sem annars ætti ekki kost á starfi við hæfi í heimabyggð sinni og að háskólar styrki þannig svæðisbundna nýsköpun.

Af nýlegri könnun sem gerð var af Nordregio virðist mega álykta að byggðakjarnar með háskóla eflist frekar en byggðakjarnar án háskóla. Hins vegar er þeirri spurningu ósvarað hvort þetta sé fyrir svokölluð ”herdeildaráhrif” – að ríkið veiti fjármagni inn á svæðið sem aðeins auki svæðisbundið framboð og eftirspurn - eða hvort áhrifin beinist frekar að grundvelli atvinnulífs og nýsköpunar á svæðinu. Til að fylgja eftir þessari könnun þarf að leggja í nákvæmari rannsókn á stöðu svæðisháskóla í svæðisbundu atvinnulífi, þýðingu þeirra fyrir hagvöxt og samspil þeirra og svæðisbundin nýsköpunarkerfi.

Meiri nýsköpun í dreifbýli 
Lögð verður áhersla á að leita leiða til að styðja frumkvöðlastarf og nýsköpun sem hentar dreifbýlum og fámennum svæðum og kannað sérstaklega hvernig best verði stutt við konur í nýsköpun.

Áhrifasvæði bæja og gildi samgöngubóta
Kannað verður hversu langt áhrifasvæði bæja nær út í nágrennið (baklandið), hver eru tengsl samgöngubóta og byggðaþróunar (búferlaflutninga). Hvað verður um þau svæði sem lenda utan áhrifasvæða bæjanna?

Upplýsingamiðlun til almennings
Vinna þarf að því að framsetning og miðlun upplýsinga um byggðamál til almennings og fjölmiðla verði markvissari, einnig þeirra sem eru í áhrifastöðum  hvort heldur í opinbera- eða einkageiranum.

Annað
Ísland mun halda áfram þeim verkefnum sem sett voru af stað í formennskutíð Svíþjóðar árið 2008. Áhersla verður lögð á áframhaldandi stuðning við Nordregio. Áfram verður fylgst með stefnu Evrópusambandsins í byggðamálum. Fylgt verður eftir skýrslu starfshóps um markmiðs- og árangursstýringu í byggðamálum. Kannaður verður áhugi á að unnið verði sameiginlega að setningu mælikvarða til að meta árangur byggðaaðgerða.

Verkefni

• Áhrif loftslagsbreytinga á atvinnulíf á Norðurlöndum
  Í verkefninu verður m.a. lagt mat á það hvaða áhrif loftslagsbreytingar hafa á atvinnulíf og þróun markaða og hvað hvert land telur mikilvægast varðandi mótun atvinnustefnu. Verkefnið verður kynnt á ráðstefnu árið 2009.
• Hvítbók um nýsköpun
  Markmið verkefnisins er að uppfæra Nýsköpunarbókina frá  2004. Verkefnið mun nýtast við endurskoðun á samstarfsáætlun Norðurlandan um atvinnulíf og nýsköpun sem fer af stað árið 2010.
• Þýðing fyrir Vestur-Norðurlönd á reikniforritum um orkunotkun
  Með hjálp forritanna má m.a. reikna út verð á mismunandi orkugjöfum og kostnað við að aka ólíkum tegundum bifreiða. Verkefnið verður unnið í samstarfi við Orkusetur.
• Vistvænar orkulausnir í samgöngum
  Í verkefninu verða kortlagðir möguleikar á vistænum samgöngulausnum á Norðurlöndum. Verkefnið verður kynnt á ráðstefnu haustið 2009.
• Ný samstarfsáætlun um orkusamstarf
  Unnið verður að nýrri samstarfsáætlun fyrir norræna orkusamstarfið fyrir árin 2010-2013. Áætlunin verður lögð fyrir þing Norðurlandaráðs haustið 2009.
• Hlutverk  háskóla á byggðaþróun
  Unnin verður rannsókn á stöðu svæðisháskóla í atvinnulífi, metin þýðing þeirra fyrir hagvöxt og samspil þeirra og svæðisbundinna nýsköpunarkerfa.

Sjá  danska pdf-útgáfu af formennskuáætlun um atvinnu-, orku og byggðamál.