Heilbrigðis og félagsmál

Til grundvallar norrænu samstarfi á sviði heilbrigðis- og félagsmála liggur samstarfsáætlun sem gilt hefur frá árinu 2006. Eftirtalin fjögur svið mynda kjarna samstarfsins:
- að afnema landamærahindranir
- að efla norræna velferðarsamfélagið í evrópsku samhengi
- að efla samstarf við nærsvæði Norðurlandanna
- að miðla upplýsingum og reynslu

Í formennsku Íslands árið 2009 er meginþemað norrænn áttaviti og verður áherslan í starfsemi norrænu ráðherranefndarinnar einkum lögð á viðbrögð við hnattvæðingu og aðgerðir til þess að hafa áhrif á hana. Samstarf Norðurlanda á sviði heilbrigðis- og félagsmála byggist á þeim grunngildum sem eru hornsteinar velferðarsamfélagsins, jöfnum tækifærum, félagslegri samhjálp, almennum rétti til almannaþjónustu og að tryggja gæði þjónustunnar.

Á sviði velferðarmála leggur Ísland áherslu á samþættingu velferðar- og skipulagsmála, aukna þátttöku og virkni eldri borgara og fatlaðra á vinnumarkaði, nýjar leiðir og aukin gæði í velferðarþjónustu og eflingu rannsókna á sviði velferðarþjónustu.

Heilbrigðismál eru þess eðlis að þau eru í senn staðbundin og hnattræn. Í formennsku sinni mun Ísland á sviði heilbrigðis- og félagsmála einkum beina kröftum að því að efla lýðheilsu, rannsóknir og þróunarstarf, opna lyfjamarkaðinn á Norðurlöndum og að tóbaksvörnum.

Lyfja- og heilsumarkaður – landamærahindranir
Ísland leggur mikla áherslu á að efla samstarf á sviði lyfjamála með áþreifanlegum hætti, en lyfjamálin eru flókin og um þau gilda tiltekin lögmál. Það er því brýnt að kortleggja með vísindalegum hætti tækifærin sem löndin hafa með því að vinna saman á þessu sviði á grundvelli reglnanna sem gilda um þessi mál í Evrópu. Sama er að segja um opinn norrænan lyfjamarkað.
Í hugmyndinni felst þrennt af því sem Norðurlöndin leggja um þessar mundir áherslu á:
- öfluga samvinnu, nýsköpun og rannsóknir í velferðarmálum
- að afnema landamærahindranir
- að leggja áherslu á lausnir á heimsvísu

Við viljum koma á sameiginlegum norrænum lyfjamarkaði og fá umræður um hann með einfaldara eftirlitskerfi og norrænum markaðsleyfum. Þetta er mikilvægt í ljósi þess að þau ríki sem mynda umræddan markað eru lítil í markaðslegum skilningi sem gerir það að verkum að samkeppni og framboð á ódýrum lyfjum er ekki eins og vera ber. Hagræði fyrir lyfjaiðnaðinn er ennfremur takmarkað þegar svo margir opinberir aðilar sinna sömu viðfangsefnum á ekki stærra markaðssvæði.

Þetta er ekki í fyrsta skipti sem norrænu ríkin hafa viðrað hugmyndir um slíkan markað. Á níunda og tíunda áratug síðustu aldar var kominn vísir að slíkum markaði þar sem voru gefin út 30-40 samnorræn markaðsleyfi fyrir lyf. Norðurlöndin skiptust á að vinna matsgerðir og gefa þau út. Norræna lyfjanefndin (NLN) gaf út leiðbeiningar um markaðsleyfi lyfja 1989 (NLN Publication No. 24) og hélt utan um samvinnu Norðurlandanna á þessu sviði. Leiðbeiningar NLN og þessi samvinna Norðurlanda varð síðar fyrirmynd Evrópusambandsins að reglum um markaðsleyfi og starfsemi Lyfjastofnunar Evrópu en um leið dró úr norrænni samvinnu á þessu sviði. Árið 2000 var norræna lyfjanefndin lögð niður og við það lagðist norræn samvinna í lyfjamálum að nokkru leyti af.

Á árinu 2007 var stigið mikilvægt skref í samstarfi Íslands og Svíþjóðar. Um er að ræða þróunarverkefni þar sem Svíar hafa kannað þann möguleika við umsóknarferli með gagnkvæmri viðurkenningu að fyrirtæki bæti Íslandi við þegar sótt er um leyfi í Svíþjóð. Þetta fyrirkomulag hefur þegar skilað árangri. Ennfremur má benda á aukið samstarf lyfjastofnana Íslands og Svíþjóðar vegna lækkunar gjalda endurtekinna umsóknarferla gagnvart Íslandi. Samvinna er milli Íslands og Svíþjóðar um lyfjaverðlagningu, norræna merkimiða og fylgiseðla með lyfjum, auk norrænna rafrænna lyfseðla og sameiginleg innkaup og útboð. Allt eru þetta atriði sem Ísland mun í formennsku sinni leggja sig fram um að styðja við og hrinda í framkvæmd.

Í samræmi við áherslur Evrópusambandsins
Á vegum framkvæmdastjórnar ESB hefur farið fram vinna þar sem vandi lítilla markaðssvæða hefur verið til sérstakrar skoðunar að því er varðar lyf. Innan ESB er sömuleiðis unnið markvisst að því að eyða tæknilegum hindrunum yfir landamæri til að efla hag neytenda og sjúklinga, sbr. drög að tilskipun nr. 0142/2008.
Allt eru þetta aðgerðir sem styðja við þá viðleitni að ganga enn lengra í hagræðingu og samruna fyrir svæðið. Norræna samstarfið gæti orðið fyrirmynd fyrir ESB í átt að sameiginlegum lyfjamarkaði.

Ísland leggur áherslu á að stigin verði stærri skref en áður í átt að einsleitu markaðssvæði á Norðurlöndum með því að taka út möguleikana á eftirfarandi m.a. á grundvelli rannsóknaniðurstaðna frá NICe. Samstarf lyfjastofnana Norðurlandanna verði byggt upp með þeim hætti að sett verði upp samstarfsnefnd lyfjastofnana sem tryggði samhæfðar aðgerðir og vinnubrögð. Gerður verði samningur þar að lútandi þar sem byggt væri á þeirri grundvallarreglu að veiting markaðsleyfis í einu landi gilti á öllu svæðinu. Eftirlit yrði samræmt og unnið sameiginlega að þróun markaðarins á grundvelli samstarfssamnings. Þetta væri fyrsta skref í átt að heildrænu skipulagi á svæðinu. Ef þetta samstarf gefur góða raun að tilteknum reynslutíma liðnum, þá yrði stigið næsta skref sem yrði sameining þeirra fimm lyfjastofnana sem starfræktar eru á svæðinu, þ.e. í Finnlandi, Danmörku, á Íslandi, í Noregi og Svíþjóð. Það sem vinnst með aukinni samvinnu og samruna er aukið hagræði fyrir lyfjageirann þar sem kostnaður ætti að verða minni vegna markaðsskráningar lyfja. Pakkningar og fylgiseðlar myndu aðeins þurfa að samþykkjast einu sinni. Kostnaður við eftirlit ætti ekki að aukast og kerfið allt ætti að verða einfaldara.

Verk að vinna á árinu 2009

• Skipun sérfræðinefndar sem gerir úttekt á markaðnum
• Skýrsla NICe um heilsumarkað
• Samvinna við NICe um norrænan lyfjamarkað
• Samvinna við landamæranefndina um að afnema landamærahindranir á þessu svið
• Hrinda úr vör samstarfi sem miði að því að koma á rafrænum lyfseðlakerfi og samræmdum lyfjaleyfum fyrir Norðurlönd
• Skapa forsendur fyrir verðmyndun á norrænum markaði fyrir lyf, og þá sérstalega hlut sjúklings í lyfjaverði.
• Skapa forsendur fyrir norræna lækna til að gefa út rafrænan lyfseðil til þeirra lyfsala sem sjúklingur óskar.
• Skapa forsendur fyrir lyfsala til að staðfesta lyfseðla hvar sem er á Norðurlöndum
• Byggja upp póstþjónustu fyrir lyf á norrænum markaði

Lýðheilsa – heilsustefna
Meginmarkmið lýðheilsustefnunnar er að skapa samfélagslegar og efnahagslegar aðstæður sem tryggi og efli lýðheilsu allra íbúa á Norðurlöndum. Mikilvægt er að fólk geti lifað heilbrigðu lífi og tekið viðeigandi ákvarðanir í heilsufarslegum efnum. Sérstök áhersla verður lögð á að ná til þeirra þjóðfélagshópa sem standa höllum fæti í heilsufarslegu tilliti.
Áformað er að aðgerðir til þess að efla lýðheilsu á Norðurlöndum verði aðalumræðuefni á sumarfundi heilbrigðis- og félagsmálaráðherranna árið 2009.
Umræðunni verður einkum beint að aðgerðum á sviði hreyfingar, mataræðis og geðræktar. Þetta er gert í ljósi þess að hollt mataræði er ein af undirstöðum góðrar heilsu. Regluleg hreyfing er mikilvæg fyrir andlega og líkamlega heilsu fólks. Forvarnir, fræðsla og endurhæfing geta skipt sköpum í geðheilbrigðismálum. Aðgerðir á þessum sviðum eru sannarlega grundvöllur bætts heilsufars á komandi árum.

Hreyfing
Rannsóknir sýna að regluleg hreyfing er þýðingarmikil fyrir heilsu og vellíðan fólks á öllum aldri. Hreyfing dregur ekki aðeins úr líkum á langvinnum sjúkdómum, svo sem hjarta- og æðasjúkdómum, krabbamein, sykursýki, stoðkerfisvandamálum og fleiri sjúkdómum. Hún eykur einnig líkurnar á lengra og heilbrigðara lífi en ella.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin mælir með hreyfingu fram yfir aðra meðferð. Heilbrigðisstarfsmenn, íþróttafræðingar og aðrir sem vinna að bættri lýðheilsu ráðleggja fólki í vaxandi mæli einfaldlega að hreyfa sig. Þýðingarmikið er að efla samstarf ríkis, sveitarfélaga, stofnana, félagasamtaka, fyrirtækja og einstaklinga á sviði forvarna og heilsueflingar. Þegar fólk á við margs konar heilsuvanda að stríða þarf því að standa til boða hreyfing undir handleiðslu sérhæfðs fagfólks og að gerðar verði áætlanir um þá hreyfingu sem hentar hverjum og einum.

Mataræði
Mataræði Norðurlandabúa hefur tekið miklum breytingum á undanförnum áratugum. Ávaxta- og grænmetisneysla hefur aukist verulega á sama tíma og dregið hefur úr harðri fitu í fæðu. Þetta á örugglega sinn þátt í lækkun kólesteróls í blóði og minnkandi hættu á hjarta- og æðasjúkdómum.

Helstu orsakavaldar og áhættuþættir langvinnra sjúkdóma eru þekktir og tengjast mataræði og næringu að miklu leyti. Um 60% langvinnra sjúkdóma eru tengdir sjö áhættuþáttum. Þessir þættir eru háþrýstingur, tóbaksnotkun, áfengisnotkun, hátt kólesteról, ofþyngd, of lítil ávaxta- og grænmetisneysla og hreyfingarleysi. Öflug lýðheilsustefna verður að taka mið af þeirri staðreynd.

Geðrækt
Geðsjúkdómar og geðraskanir eru meðal algengustu sjúkdóma á Norðurlöndum. Samkvæmt Alþjóðaheilbrigðismálastofnuninni eru sjúkdómar af geðrænum toga efst á lista tíu helstu orsaka glataðra góðra æviára. Þessir sjúkdómar valda sömuleiðis meira vinnutapi og kostnaði fyrir samfélagið en flestir aðrir sjúkdómar.

Geðrækt er hugsuð sem fræðslu- og forvarnaverkefni um geðheilsu og áhrifaþætti hennar. Geðrækt er ætlað að fræða fólk um geðheilbrigði og geðraskanir, um forvarnir og eflingu geðheilbrigðis og draga úr fordómum á geðrænum vandamálum. Miklar framfarir hafa orðið í meðferð á geðsjúkdómum og andlegri vanlíðan og sífellt er verið að þróa meðferðarleiðir. Forvarnir, fræðsla og endurhæfing skipta verulegu máli í glímunni við geðheilbrigðisvandamál nútímans.

Heilbrigðisþjónustunni, sem og annarri þjónustu á vegum ríkisins, sveitarfélaga og frjálsra félagasamtaka, ber að leggja áherslu á mikilvægi góðrar geðheilsu og það sem fólk getur sjálft gert til þess að hafa jákvæð áhrif á andlega líðan sína. Í þessu sambandi er mikilvægt að heilbrigðisstofnanir, fagfólk og aðrir aðilar starfi náið saman með notendasamtökum og öðrum sem láta sig geðheilbrigðismál varða. Brýnt er að stefnumótun í málaflokkum taki mið af sjónarmiðum hagsmunasamtaka sjúklinga og aðstandenda þeirra.

Tóbaksvarnir
Tóbaksreykingar valda ótímabærum dauðsföllum milljóna manna á ári hverju. Reykingar hafa sömuleiðis veruleg áhrif á lífsgæði fólks og hafa í för með sér mikinn kostnað fyrir heilbrigðisþjónustuna, íbúana og samfélagið í heild. Einstaklingar í þeim þjóðfélagshópum sem verst eru settir efnahagslega reykja mest og eiga áberandi mest undir högg að sækja í heilsufarslegum efnum. Mikilvægt er því að beina forvörnum og heilsueflingu að þessum hópum þar sem slíkar aðgerðir eru bæði fjárhagslega og heilsufarslega hagkvæmar fyrir þjóðfélagið. Í formennskunni mun Ísland beita sér fyrir að lýðheilsustofnanir ræði á hvern hátt megi draga enn frekar úr tóbaksreykingum á Norðurlöndum.

Verk að vinna á árinu 2009

• Þverfagleg ráðstefna á vegum heilbrigðisráðuneytis, NICe og Nordisk Inovationscenter verður haldin í febrúar undir heitinu: Bedre helse gjennom fysisk aktivitet og mat (A better life through diet and physical activity).
  
  

Áherslur í velferðarmálum
Félags- og heilbrigðisráðherrar Norðurlanda skilgreindu á fundi sínum í júní 2007 megináherslur samstarfs þeirra í velferðarmálum til næstu ára. Þessar áherslur beinast að þróun norræna velferðarlíkansins þannig að unnt sé að takast á við þær áskoranir sem fylgja alþjóðavæðingunni. Eftirtaldir þættir eru sérstaklega nefndir í þessu samhengi:

• Áhrif lýðfræðilegra breytinga og fyrirbyggjandi starf gagnvart þeim sem eiga á hættu að lenda á jaðri samfélagsins.
• Tryggja að á hverjum tíma hafi löndin aðgang að vel menntuðu og reynslumiklu vinnuafli til að tryggja góða velferðarþjónustu. Lykilorð í þessu samhengi er þörfin fyrir upplýsinga- og tjáskiptatækni innan félags- og heilbrigðisþjónustunnar.
• Samstarf við nágrannaþjóðir Norðurlanda á ýmsum sviðum velferðarmála.
  
  

Samþætting velferðar- og skipulagsmála
Öruggt húsnæði er einn af hornsteinum velferðar. Á síðasta áratug hefur auðlegð farið vaxandi en samtímis hefur dregið úr jöfnuði á Norðurlöndunum sem og annars staðar. Fasteignaverð hefur hækkað umfram kaupmátt og því þurfa heimilin að greiða stærri hluta af ráðstöfunartekjum sínum til öflunar húsnæðis. Vaxandi misskipting og hækkun húsnæðisverðs veldur því að erfiðara er fyrir lágtekjufólk og ungt fólk að komast inn á húsnæðismarkaðinn og ýtir það undir aðskilnað þjóðfélagshópa á húsnæðismarkaði. Aukinn hreyfanleiki vinnuafls og fjölgun innflytjenda hefur ýtt enn frekar undir þessa þróun.

Með hliðsjón af þessari þróun þarf að leggja áherslu á að húsnæðisstefna er mikilvægur hluti velferðarkerfisins sem og skipulagsmála. Skipulagsyfirvöld þurfa að vera meðvituð um þau áhrif sem skipulag hefur á hópa sem standa höllum fæti, jafnt efnahagslega sem félagslega og þar með á félagslega samsetningu til lengri tíma litið.

Verk að vinna á árinu 2009

• Settur verði á laggirnar samstarfshópur með fulltrúum allra Norðurlandanna undir forystu Íslands sem hafi það verkefni að bera saman hlutverk húsnæðismála í norrænu velferðarkerfunum. Hópurinn leiði saman húsnæðis- og skipulagsyfirvöld með það að leiðarljósi að auka meðvitund um mikilvægi samstarfs á þessum sviðum til að vinna gegn aðskilnaði á húsnæðismarkaði og þar með í samfélaginu í heild sinni.

Aukin þátttaka og virkni á vinnumarkaði
Eldri borgurum fer fjölgandi á öllum Norðurlöndunum en á sama tíma er stór hluti þeirra við góða heilsu og hefur mikinn hug á að taka virkan þátt í samfélaginu. Atvinnuþátttaka er mikil hjá öllum aldurshópum á Íslandi ólíkt því sem tíðkast í mörgum öðrum vestrænum samfélögum þar sem vinnumarkaðsþátttaka eldra fólks hefur dregist mjög saman á undanförnum árum. Minnkandi atvinnuþátttaka er samfélagslegt vandamál þar sem sífellt færri einstaklingar standa undir þjóðarframleiðslunni og velferðarkerfinu.

Í yfirlýsingu ráðherra öldrunarmála í Evrópu (Ministerial Declaration) frá nóvember 2007 sammælast ráðherrarnir um að eitt af forgangsverkefnum næstu ára verði að auka atvinnuþátttöku eldra fólks. Erlendar rannsóknir og kannanir sýna að aldurstengd mismunun á vinnumarkaði er staðreynd. Viðhorfið til eldra fólks er oft og einatt að það eigi erfiðara með að tileinka sér nýja hluti og taka breytingum. Aðrar kannanir hafa hins vegar sýnt að eldra fólk er ekki talið síðri starfskraftur en það sem yngra er.

Í sameiginlegri yfirlýsingu ríkisstjórnar Íslands og Landssambands eldri borgara frá júlí 2006 er stefnt að því að starfslok verði sveigjanleg þannig að lífeyrisgreiðslur hækki við frestun lífeyris og að tekið verði upp frítekjumark vegna atvinnutekna ellilífeyrisþega. Báðum þessum markmiðum hefur verið náð og er mikilvægt að fylgja því eftir með markvissum aðgerðum að þessar breytingar nái markmiðum sínum.

Verk að vinna á árinu 2009

• Haldin verður þverfagleg ráðstefna á Íslandi með fulltrúum allra Norðurlandanna sem hefur það viðfangsefni að skoða hvaða áhrif þátttaka eldra fólks á vinnumarkaði hefur á bætta heilsu og aukin lífsgæði. Það verkefni tengist því þeim áherslum sem lagðar eru á bætta lýðheilsu. Verkefnið verður unnið í samráði við embættismannanefnd um vinnumál (EK-A).
  
  

Aukin þátttaka öryrkja/fatlaðra á vinnumarkaði
Á Íslandi sem og á hinum Norðurlöndunum hefur fjölgun öryrkja verið mikið áhyggjuefni á síðastliðnum árum. Norðurlöndin eiga það öll sameiginlegt að vera að vinna að kerfisbreytingum til þess að snúa þessari þróun við. Lögð er rík áhersla á getu og styrkleika einstaklinga í stað hömlunar og veikleika. Horft er í auknum mæli til virkrar þátttöku einstaklinga í mati þeirra á eigin starfsgetu og starfsendurhæfing er einstaklingsmiðuð.

Hvert og eitt Norðurlandanna fer sínar eigin leiðir í kerfisbreytingu og eru þær sérsniðnar að hverju samfélagi fyrir sig. Allar eiga kerfisbreytingarnar þó það sameiginlegt að verið er að horfa til aukinnar atvinnuþátttöku allra í einhverjum mæli. Mikilvægt er að Norðurlöndin vinni sameiginlega að þessu markmiði með því að þróa aðferðir við starfsendurhæfingu, fjölbreyttum vinnumarkaðsaðgerðum og með samvinnu velferðar- og vinnumarkaðskerfis við hinn almenna vinnumarkað.

Verk að vinna á árinu 2009

• Unnið verður að rannsókn á mismunandi aðferðum og leiðum til að auka atvinnuþátttöku allra á Norðurlöndunum, svo sem með starfsendurhæfingu, vinnumarkaðsaðgerðum og samfélagslegri ábyrgð fyrirtækja.
  Mikilvægt er að rannsóknin sé samþætt öðrum verkefnum sem hafa það að markmiði að efla samstarf velferðar- og vinnumálastofnana á Norðurlöndum. Leiðarljós hópsins verði að auðvelda þeim sem ekki hafa fulla starfsorku að taka þátt í atvinnulífinu. Verkefnið verður unnið í samráði við embættismannanefnd um vinnumál (EK-A).
  
  

Nýjar leiðir og aukin gæði í velferðarþjónustu
Á undanförnum árum hafa aðferðir notendastýrðrar þjónustu fengið aukið vægi við framkvæmd velferðarþjónustunnar. Í því felst að notendur þjónustunnar og aðstandendur þeirra fá aukin tækifæri til að hafa áhrif á innihald og skipulag þjónustunnar. Notendastýrð þjónusta styður einstaklinginn í hans daglega umhverfi og stuðlar að sjálfstæði og möguleikum til að hafa vald yfir og stjórn á eigin lífi. Framkvæmd notendastýrðrar þjónustu og lagaumhverfi sem þjónustan byggist á er mismunandi á Norðurlöndunum og einnig til hvaða hópa þetta úrræði hefur náð. Því er mikilvægt að Norðurlöndin leggi saman reynslu sína og þekkingu á þessu sviði.

Verk að vinna á árinu 2009

• Settur verði á laggirnar norrænn starfshópur til að safna upplýsingum um framkvæmdina og lagaumhverfi og til að leggja mat á reynslu og árangur þjóðanna af þessari nýbreytni í velferðarþjónustunni. Á formennskutímanum verði skoðað hvort unnt sé að hefja samanburðarrannsókn á notendastýrðri þjónustu á að minnsta kosti þremur Norðurlöndum.
  
  

Samfélagsleg geðþjónusta
Félagslegur vandi í kjölfar sjúkdóma af geðrænum toga er margvíslegur, ekki síst þeirra einstaklinga sem búa við langvinna geðfötlun. Þeir eiga á hættu að lenda á jaðri samfélagsins. Á það einnig við í norrænum velferðarríkjum. Nýjar aðferðir til að styðja fólk til betra lífs hafa verið að ryðja sér til rúms á undanförnum árum. Unnið hefur verið eftir hugmyndafræði valdeflingar (empowerment) og áhersla lögð á að þjónusta og stuðningur fari fram á jafningjagrundvelli til að fólk nái betri tökum á eigin lífi.

Verk að vinna á árinu 2009

• Á formennskutímanum verði kannað hvernig hugmyndafræði valdeflingar hefur náð til geðfatlaðra og safnað verði saman upplýsingum um mismunandi leiðir sem farnar hafa verið. Skoðað verði sérstaklega hvernig sjálfsprottnir hópar hafa starfað og hver stuðningur stjórnvalda hefur verið við slíka hópa.

Efla rannsóknir á velferðarþjónustu
Viðamiklar breytingar hafa átt sér stað í öllum vestrænum þjóðfélögum og mikil þróun og vöxtur orðið á sviði velferðarþjónustu bæði á Norðurlöndum og annars staðar í Evrópu. Þær breytingar kalla á aukna þekkingu sem byggð er á rannsóknum um hvaða þjónusta komi að gagni og nýtist til frekari þróunar velferðarsamfélaga.

Verk að vinna á árinu 2009

• Á formennskutímanum mun norræna embættismannanefndin á sviði heilbrigðis- og félagsmála (Äk-S) leggja áherslu á samstarf norrænna vísindastofnana um rannsóknir og þekkingarþróun á sviði velferðar- og heilbrigðismála.
  

Sjá pdf-skjal með danskri útgáfu af áætlun í félags- og heilbrigðismálum 2009